تاریخچه‌ی مختصر معماری مدرنِ جهان و ایران

هیچ آغاز مشخص یا ساختمان منحصر به ‌فردی وجود ندارد که بتوانیم آن را مطلقاً شروع مدرنیسم در معماری بدانیم.

با این حال، چندین رشته‌ی مستقل از ایده‌ها در اروپا در اواخر قرن نوزدهم (دهه‌های ۱۸۰۰-۱۹۰۰) درحال توسعه بودند که ارتباط واضح و معناداری با این جنبش نشان می‌دهند.

این سبک با کناره ‎گیری از معماری دکوراسیون کلاسیک و با رویکرد عدم تقلید آغاز شد و توسعه یافت.

بناهای این دوره همگی با استفاده از مصالح مدرن و با تکیه بر جدیدترین یافته‎ های تکنولوژی ساخته شدند. در این ساختمان‎ ها هیچ تزئیناتی به سبک کلاسیک دیده نمی‌شد و یا تزئینات به حداقل ممکن رسیده بود.

معماران برجسته و مشهور اروپایی مانند آدولف لوس، اتو واگنر، لوکوربوزیه، میس ون در روه، اریک مندلسون و والتر گروپیوس و معماران سرشناس آمریکایی نظیر معماران آمریکایی مانند لوئیس سالیوان، فیلیپ جانسون، فرانک لوید رایت، آلبرت فری، ایروینگ گیل، رودولف شیندلر و ریچارد نوترا از جمله طرفداران و حامیان این سبک مدرن از معماری بودند.

حمایت معماران اروپایی و آمریکایی از سبک معماری مدرن، باعث شد این سبک به تدریج جایگاه ویژه و محکمی در سراسر جهان داشته باشد.

البته نقش انقلاب صنتعی در توسعه معماری مدرن را نمی توان نادیده گرفت. چرا که سبک زندگی مردم در این دوره تغییرات بسیار زیادی داشت و همین موضوع رویکرد مدرنیسم را پررنگ ‎تر کرد و منجر به ساخت بناهای جدید و بی سابقه ای مانند ایستگاه ‎های قطار، کارخانه‎ ها، برج های مسکونی، آسمان خراش‎ ها و فرودگاه ‎ها شد.

مهمترین اثر انقلاب صنعتی در شکل‎ گیری و توسعه معماری مدرن، استفاده از فولاد در حوزه‎ های مهندسی و ساخت بود.

فولاد مزایای زیادی داشت و به طراحان اجازه می داد که سازه ‎های مرتفع، فضاهای عریض و پلان‎ های باز را با خیال راحت طراحی کنند.

همچنین انقلاب صنعتی باعث شد سرمایه ‎داران وارد ساخت پروژه ‎های ساختمانی با شیوه ‎های مدرن شوند و با بودجه‌های هنگفت به طرز سخاوتمندانه ‎ای از سبک معماری مدرن حمایت کنند.

کمپانی‎ های بزرگ شروع به تأسیس ساختمان های بزرگ اداری با ظاهر منحصر به فرد و اغلب مرتفع کردند تا به خوبی برندشان را به نمایش بگذارند.

همین موارد به تدریج باعث شد جلوه های بصری معماری مدرنیستی نمایان شود.

انواع جنبش‌های معماری مدرن

انواع جنبش‌های معماری مدرن

• آرت دکو
• بروتالیسم
• معماری ساخت‌گرا
• معماری ساختارشکنی
• اکسپرسیونیسم
• معماری آینده نگر یا فتوریستی
• جنبش باغ شهر یا گاردن سیتی
• معماری های تِک
• سبک بین المللی
• سبک متابولیسم
• سبک مدرن میانه

 

 

آرت دکو

 

آرت دکو، سبکی است که برای اولین بار قبل از جنگ جهانی اول در فرانسه ظاهر شد. نام خود را از نمایشگاه مدرن (نمایشگاه بین‌المللی هنرهای تزئینی و صنعتی مدرن که در سال ۱۹۲۵ در پاریس برگزار شد) گرفته است.

این سبک، ترکیبی از سبک‌های مدرن و صنایع دستی ظریف است که نشان‌دهنده‌ی زرق‌وبرق، تجمل، شکوه و پیشرفت تکنولوژی می‌باشد.

 

بروتالیسم

 

سبک بروتالیسم یا بروتال در دهه‌ی ۱۹۷۰ رایج شد. این سبک که نشأت‌گرفته از جنبش معماری مدرنیستی است، با ساختارهای بلوک مانندِ منحصربه‌فرد تعریف شده و عمدتاً دارای مصالح ساختمانی است که بدون دستکاری هستند.

بتن اکسپوز در این نوع ساخت‌و‌ساز از مصالح مادر به شمار می‌آید.

با این حال، برخی از ساختمان‌ها عمدتاً با آجر ساخته شده‌اند.

بروتالیسم با اینکه زادگاهش اروپا بود اما اکنون در سراسر جهان بناهایی با این سبک یافت می‌شود.

این سبک عمدتاً در ساخت‌وسازهای ساختمان‌های سازمانی استفاده شده است.

 

معماری ساخت‌گرا

 

جنبش معماری سازه‌گرا یا کانستراکتیو عمدتاً در اتحاد جماهیر شوروی بین سال‌های ۱۹۲۰-۱۹۳۰ مورد استفاده قرار گرفته شده است.

این سبک که در تلاش برای ترکیبِ مهندسی با فناوری پیشرفته با هدف ایجاد اجتماعی کمونیستی بود، در سال ۱۹۳۲ با شکست مواجه شد و از بین رفت.

 

معماری ساختارشکنی

 

معماری ساختارشکن در حدود دهه‌ی ۱۹۸۰ شروع شد. این سبک که یک تصور انتزاعی از ساختمان می‌دهد، با عدم یکپارچگی، تقارن و هماهنگی تعریف می‌شود.

این ایده از نام «دیکانستراکتیو» که توسط ژاک دریدا، فیلسوف فرانسوی ابداع شد، نشأت گرفته است.

ظاهر بصری ساختمان‌ها با بی‌نظمیِ کنترل‌شده و غیر قابلِ پیش‌بینی‌بودن تعریف می‌شود.

 

اکسپرسیونیسم

 

اکسپرسیونیسم یک جنبش معماری در اروپا است که در قرن بیستم متولد شد.

در آلمان غربی و شمالی، جنبشی به‌نام اکسپرسیونیسم آجری، گونه‌ای از جنبش اکسپرسیونیستی است.

این سبک، بخشی از سه سبکِ غالب معماری مدرن را تشکیل می‌دهد.

 

معماری آینده نگر یا فتوریستی

 

محل تولد این سبک در ایتالیا است. با خطوط طولانیِ پویا، رنگ‌‌هایی قوی، حرکت، سرعت، و جنبش تعریف می‌شود.

فیلیپو توماسو مارینتی، شاعر، جنبشی هنری به‌نام فوتوریسم را در سال ۱۹۹۰ پایه‌گذاری کرد که جنبش آینده‌پژوهی، بخشی از آن است.

این جنبش معمارانی مانند آنتونیو سنت الیا را جذب کرد که این سبک را در طراحی شهری بکار برد.

 

جنبش باغ شهر یا گاردن سیتی

 

این سبک توسط سر ابنزر هاوارد در سال ۱۸۹۸ در انگلستان  و با الهام از انقلاب صنعتی آغاز شد و اساس آن، شهرهایی بودند که با باغ‌ها برای کشاورزی احاطه شده‌اند.

باغ‌شهرها به‌گونه‌ای باید طراحی شوند که دسترسی به تمام امکانات شهری و روستایی را فراهم کنند.

 

معماری های تِک

 

معماریِ های تک یا اکسپرسیونیسم ساختاری، در دهه‌ی ۱۹۷۰ با ترکیب فناوری و صنعت پیشرفته در طراحی ساختمان آغاز شد.

این سبک، به‌عنوان پلی میان پست مدرنیسم و مدرنیسم عمل می‌کند.

 

سبک بین المللی

سبک بین المللی بین سال‌های ۱۹۲۰-۱۹۳۰ توسعه یافت.

اولین حامیان آن، فیلیپ جانسون و هنری- راسل هیچکاک که در سال ۱۹۳۲ متصدیان موزه‌ی هنر مدرن بودند، هستند.

این موزه به استفاده از مصالحِ سبک، تاکید بر حجم، مواد صنعتی، تزئینات و رنگ، تکرار فرم‌های مدولار و سطوح صاف شناخته می‌شود. 

 

سبک متابولیسم

 

این سبک اولین بار در سال ۱۹۵۰ در کنگره‌ی جهانی سیام به رسمیت شناخته شد. و می‌توان گفت ایده‌ی اولیه آن از استدیو کنزو تانگ بوجود آمد.

دهه‌ی ۱۹۶۰ دورانی طلایی برای ظهور روش‌های معماری آوانگارد بوجود آمد.

در واقع بعد از جنگ جهانی دوم تفکرات خلاقانه رنگ و بوی متفاوتی گرفت تا طراحی شهرها و روستا‌ها به نظم اجتماعی کمک کنند. 

 

سبک مدرن میانه

 

این سبک اولین بار با معرفی کارا گرینبرگ در کتاب خود با عنوان، مدرن میانه- مبلمان دهه‌ی ۱۹۵۰، شناخته شد.

امروزه این سبک به خصوص در طراحی موزه‌ها به شدت شناخته شده است.

این سبک بعد از سال‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ شاهد دوران اوج خود بود و آثار خود را به‌عنوان یک جنبش هنری علاوه بر معماری، بر طراحی گرافیک و محصول نیز گذاشت.

اصول معماری لوکوربوزیه در معماری مدرن

لوکوربوزیه همراه با میس ون در روه و والتر گروپیوس نقش مهمی در ایجاد سبک بین‌المللی داشت.

جنبشی که با فرم‌های مستطیل، فضای داخلی باز و ساختارهای «بی وزن» تعریف می‌شد.

لوکوربوزیه این اصول را در پنج اصل معماری جدیدِ خود که در سال ۱۹۲۷ منتشر شد مطرح کرد:

• پیلوت: شبکه‌ای از ستون‌ها برای جایگزینی دیوارهای باربر که به معماران اجازه می‌دهد تا از فضای کف استفاده‌ی بیشتری کنند.
• پلان آزاد طبقات: فضاهای قابل سکونت با امکان تغییر و به اصطلاح منعطف که به‌دلیل عدم وجود دیوارهای باربر می‌توانند با تغییر سبک زندگی سازگار شوند.
• روف گاردن: سقفی صاف پوشیده از پوشش گیاهی که رطوبت را ثابت نگه می‌دارد و دما را تنظیم می‌کند.
• پنجره‌های افقی: این پنجره‌ها که از دیوارهای غیر باربر جدا می‌شوند، منظره‌های زیبا و نوررا به داخل هدایت می‌کنند.
• نماهای آزاد: بخش های باز و بسته که به نما اجازه می‌دهند تا عناصر طراحی داخلی و خارجی را به هم متصل یا جدا کنند.

واضح است که فلسفه‌ی لوکوربوزیه به همان اندازه که به فرم و شکل احجام اهمیت می‌دهد، به کارکرد نیز می‌پردازد.

بیشتر آثار او بر این اصل ساخته شد که معماری اصولی چگونه بر مناظر اجتماعی موثر است.

مجتمع‌های آپارتمانی بزرگ با فضاهای اجتماعی سایه‌دار، باغ‌های پشت بام، خیابان‌هایی برای گشت‌وگذار و خرید و سایر امکانات رفاهی همه از ایدوئولوژی‌های طراحی لوکوربوزیه بحساب می‌آیند.

اساساً این‌ها خانه‌هایی برای افراد جامعه خواهند بود که نه تنها در آن ساکن می‌شوند، بلکه می‌توانند در آن به‌معنای واقعی کلمه زندگی کنند.

معماری معاصر و تفاوت آن با معماری مدرن

معماری معاصر، معماری امروز و حال است.

معماران معاصر می‌توانند با سبک‌های مختلف، از معماری پیشرفته و پست مدرنیسم گرفته تا سبک‌های مفهومی، در مقیاس بزرگ و کوچک کار کنند.

طراحی‌های معاصر، قابلیت شگفت‌زده‌کردن را به‌همراه دارند. مثلاً آسمان‌خراشی‌ که در زمان‌های مختلف روز درخشان می‌شود و حتی تغییر رنگ می‌دهد.

می‌توان از جمله تفاوت‌های این سبک با معماری مدرن به موارد زیر اشاره کرد:

• استفاده از فناوری‌های جدید
• تکنیک‌های جدید ساختمانی
• مصالح ساختمانی به‌روز
• انطباق و بهبود مواد و تکنیک‌های فعلی و قدیمی
• تغییر مرزهای ساختاری
• ترکیبات جدیدتر

معماری مدرن در ایران

با جنگ های روسیه و ایران دوره‌ی مهم تاریخی در ایران آغاز شد که تا پایان سلطنت پهلوی (۱۹۲۵-۱۹۷۹) ادامه یافت. این دهه‌های پرتلاطم موجب یک سلسله دگرگونی‌های اجتماعی و فرهنگی شد که در نهایت به پیدایش ایران مدرن و به همراه آن معماری مدرن منجر شد.

با شناخت بافت اجتماعی، سیاسی و فرهنگی این دوره، می‌توان به این نتیجه رسید که معماری یکی از بارزترین جلوه‌های توسعه فرهنگی آن دوران بوده است .

نیاز به نوسازی و ارتقای توان دفاعی ایران با افزایش مبادلات ایران و غرب که از دوره قاجار (۱۷۸۹-۱۹۲۵) آغاز شد و در جنگ‌های روسیه و ایران خود را بیش از پیش آشکار کرد.

در دهه‌ی ۱۸۱۰، عباس میرزا، که شاهزاده‌ی نایب‌السلطنه و فرماندار آذربایجان در اوایل قرن نوزدهم بود، خود را با مشکل جدیدی روبرو دید: تجاوز مستمر روسیه به شمال شرق. جنگ با روسیه باعث شد عباس میرزا متوجه شود که نیاز مبرمی به آموزش برخی از نیروهایش با استفاده از مدل غربی وجود دارد.

هدف او ایجاد یک ارتش مدرن جدید و ایجاد یک ساختار اجتماعی-اقتصادی موثرتر برای ارتش بود.

عباس میرزا برنامه اصلاحات نظامی را با نام نظم جدید (نظام جدید به معنای ارتش جدید) آغاز کرد.

این نیروی مدرن عمدتاً توسط افسران انگلیسی برای مقابله با تهدید روسیه، آموزش می‌دیدند.

این اصلاحات بر اساس اصلاحاتی که در دوره سلطنت سلطان سلیم سوم (۱۷۸۹-۱۸۰۷) در امپراتوری عثمانی درحال انجام بود، الگوبرداری شد.

 نظم جدید همچنین به اقدامات دیگری مانند ترجمه‌ی کتاب‌های اروپایی، تأسیس چاپخانه‌ها، راه‌اندازی روزنامه‌ها و سازماندهی مجدد نظام مالیاتی انجامید.

اگرچه عباس میرزا در سال ۱۸۳۳ درگذشت، اما اصلاحات او بر سه مؤلفه اصلی جامعه ایران تأثیر گذاشت: تجارت، دربار و ارتش.

اصلاحات قاجار توسط امیرکبیر که از سال ۱۸۴۸ تا ۱۸۵۱ وزیر ناصرالدین شاه و فرمانده کل ارتش بود، انگیزه بیشتری یافت. این اصلاحات دومین تلاش برنامه ریزی شده برای دستیابی به نوسازی در ایران بود. امیرکبیر فراتر از سازماندهیِ مجدد نظامی و اداری، اولین موسسه‌ی آموزش عالی مدرن به سبک اروپایی در ایران، دارالفنون، پلی تکنیک را تأسیس کرد.

عصر مدرنیسم از اواخر قرن نوزدهم در اروپا آغاز شد و بعدها نه تنها در معماری، بلکه در حوزه‌های دیگری مانند نویسندگی و نقاشی نیز وارد ایران شد. در اواسط دهه ۱۹۲۰، معماری در ایران تفاوت چندانی با آنچه در چند دهه‌ی قبل از آن وجود داشت، نداشت. اگرچه تغییراتی در مد معماری ایجاد شده بود که بر نحوه‌ی ساخت ساختمان‌ها و مصالح استفاده‌شده تأثیر گذاشت، اما بیشتر ساخت‌وسازها هنوز در طراحی، مصالح و تکنیک‌ها بسیار سنتی بودند. تا سال ۱۹۳۵ هیچ ساختمان مهمی به سبک مدرن در ایران ساخته نشد.

در دوره‌ی انتقالی دهه ۱۹۳۰، معماران مدرنیست ایرانی به دنبال ایجاد چارچوبی مخالف هارمونی معماری سنتی و نیز کشف جهت‌ها و فرم‌های جدید بودند.

معماری مدرنیستی در پایان دهه‌ی ۱۹۳۰ به‌شدت ریشه دوانده بود.

 برنامه‌ی نوسازی شهری، الهام بخشِ تغییر سبک معماری و علاقه به طراحی انواع جدیدی از ساختمان‌ها بود که قبلاً در ایران وجود نداشتند.

تئوری‌های زیبایی‌شناسی، نیروهای مختلف اجتماعی و فناوری‌های جدید در هم تنیده شدند تا باورهای معماری در ایران را تغییر دهند. می‌توان گفت اولین سازه‌ای که به سبک مدرن در ایران معرفی شد راه‌آهنِ فرا ایرانی (TIR) است.

شاید بتوان گفت معماران فرانسوی نقش بسزایی در گسترش معماری مدرن در ایران داشتند.

برنامه‌های بازسازی رضاشاه موجب شد تا آن‌ها در دانشکده‌ی هنرهای زیبا مشغول به‌کار شوند. معماران مدرنیست ایرانی که در اروپا تحصیل کرده بودند نیز در این جنبش تأثیرگذار بودند. آنها نه تنها زبان معماری جدیدی را معرفی کردند که نشان‌دهنده‌ی تمایل به جداشدن از گذشته بود، بلکه انجمن معماران فارغ التحصیل ایران (ISGA) را نیز تأسیس کردند. 

این فرآیند ساخت که بین سال‌های ۱۹۵۳ تا ۱۹۶۳ رخ داد، به بیشتر ساختمان‌های دولتی و تجاری آن دوره سرایت کرد، آنچنان که امروزه نیز شاهد وجود این سبک ساختمان‌ها که بدون توجه به شرایط اقلیمی و با هدف ساخت‌وساز سریع‌تر و ارزان‌ترساخته شده‌اند، در شهرهای بزرگی چون تهران، مشهد، تبریز، شیراز و … هستیم.

دراین‌دهه‌ها کلیه عناصر تزئینی حذف و از حداقل تنوع مصالح ساختمانی مثل: آجر، شیشه، فولاد استفاده شده است. سازه‌های یکنواخت در این دوران مشکلاتی را هم ایجاد کرد که تا به این زمان بر معماری ایران تاثیرگذار بوده ‌است.

در این مقاله سعی شد تا تاریخچه ی معماری مدرن در جهان و ایران بررسی شود و انواع جنبش های معماری مورد بحث قرار گیرد.